6 C
Warszawa
wtorek, 17 listopada, 2026

Czym pryskać maliny od chwastów? Dobór i bezpieczne terminy

Zaktualizowano: 9 listopada 2026

Post zaaktualizowany 9 listopada, 2026 przez Redakcja planujemydomiogrod.pl

Dobierz środek do chwastu: na trawy i perz rozważ selektywny graminicyd, przed wschodami chwastów — herbicyd doglebowy, a glifosat stosuj wyłącznie w międzyrzędziu, z osłoną i bez kontaktu z maliną. Sama nazwa handlowa nie wystarczy: w dniu zabiegu sprawdź, czy aktualna etykieta dopuszcza stosowanie środka w malinach, na jakich zasadach i w jakiej fazie uprawy. Na skuteczność i bezpieczeństwo wpływają również wilgotność gleby, faza chwastów, pogoda oraz termin zbioru. Poniżej znajdziesz także metody mechaniczne i ściółkowanie, które pomagają ograniczyć potrzebę oprysków.

  1. Rozpoznaj chwasty: trawy, perz czy gatunki dwuliścienne.
  2. Oceń wiek malin, ich fazę rozwoju i termin najbliższego zbioru.
  3. Sprawdź rejestr środków oraz aktualną etykietę dla malin.
  4. Dobierz zabieg do chwastów i warunków: doglebowy, nalistny albo mechaniczny.
  5. Ustaw opryskiwacz, osłony i dysze tak, by ciecz nie dotarła na krzewy.
  6. Po zabiegu sprawdź skuteczność i zaplanuj kolejną lustrację.

Dlaczego chwasty w malinach są groźne i kiedy przystąpić do ich zwalczania?

Chwasty konkurują z maliną o wodę, składniki pokarmowe i światło, a część z nich może przenosić patogeny. Skala strat plonu zależy od gatunków i liczebności chwastów, pogody oraz kondycji plantacji. Szybko rosnąca komosa biała potrafi zagłuszać młode rośliny, a nadmierne zagęszczenie roślinności utrudnia przewiew i może sprzyjać chorobom.

Nie czekaj, aż chwasty zakwitną lub wytworzą nasiona. Oceniaj zagrożenie na podstawie liczby chwastów na metr kwadratowy albo procentowego pokrycia gleby. Taką ocenę przewiduje metodyka integrowanej ochrony maliny Instytutu Ogrodnictwa–PIB. W okresie krytycznym (maj–lipiec, głównie czerwiec) metodyka wskazuje zabieg, gdy pokrycie gleby chwastami osiągnie 30–50% na rocznej lub dwuletniej plantacji albo ponad 50% na starszej, a chwasty mają 10–15 cm wysokości. Próg nie oznacza automatycznej decyzji o oprysku: jako plantator decydujesz o wykonaniu lub zaniechaniu zabiegu, uwzględniając także skuteczność dostępnych metod oraz obecność innych agrofagów i chorób.

Wskazówka eksperta 2026: Zaznacz na mapie plantacji miejsca o największym zachwaszczeniu i zapisuj występujące tam gatunki oraz pokrycie gleby. Kontroluj te same miejsca co 1–2 tygodnie — łatwiej odróżnisz nowe wschody od odrostów i wybierzesz zabieg punktowy zamiast opryskiwania całej powierzchni.

Kto może pryskać i czym: sprawdziliśmy w wyszukiwarce MRiRW (aktualizacja 02.11.2026), że zastosowanie w malinach ma 16 herbicydów, z czego tylko Beloukha 680 EC i Randil Fast 680 EC są dopuszczone także dla użytkowników nieprofesjonalnych. Zabieg środkiem przeznaczonym dla profesjonalistów może wykonać wyłącznie osoba po szkoleniu (art. 41 ustawy o środkach ochrony roślin), a użycie niezgodne z etykietą narusza art. 55 rozporządzenia 1107/2009. Domowe mieszanki nie są dopuszczonymi środkami ochrony roślin. W ogrodzie przydomowym podstawą pozostają więc pielenie i ściółkowanie.

Czym pryskać doglebowo maliny przed wschodami chwastów?

Herbicydy doglebowe stosuje się zapobiegawczo, zwykle wczesną wiosną lub późną jesienią, jeśli aktualna etykieta danego produktu obejmuje maliny. Tworzą warstwę ograniczającą kiełkowanie chwastów, dlatego nie zwalczają już rozwiniętych roślin. Według metodyki Instytutu Ogrodnictwa powinny trafić na wilgotną i czystą glebę; szczegółowe wymagania podaje etykieta konkretnego środka.

Substancja lub przykład Co warto wiedzieć Warunek decyzji
Pendimetalina: Stomp Aqua 455 CS Preparat zawiera 455 g/l pendimetaliny i należy do dinitroanilin. Może ograniczać m.in. niektóre chwasty jednoliścienne, w tym trawy. Etykieta dla malin: tylko użytkownicy profesjonalni, 2,6 l/ha, jeden zabieg w sezonie, wczesną wiosną w stanie spoczynku (BBCH 00), na glebę wolną od chwastów.
Napropamid: Devrinol 450 SC Zawiera 450 g/l napropamidu, należy do grupy amidów i działa przed wschodami chwastów. Etykieta dla malin: tylko użytkownicy profesjonalni, plantacje młode do 4 l/ha, starsze do 6 l/ha, wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji lub późną jesienią po zbiorze (BBCH 91–99).
Colzamid Działa doglebowo, kontaktując się z okrywą nasienną i korzeniami kiełkujących roślin. W wyszukiwarce MRiRW ma zastosowanie w malinach, tylko dla użytkowników profesjonalnych.
Lenacyl: Iridion 500 SC, Lenacare Produkty zawierają lenacyl. W wyszukiwarce MRiRW nie mają zastosowania w malinach, więc nie używaj ich na plantacji.
Dowiedź się również:  Hortensja bukietowa przycinanie: Kompletny poradnik dla zdrowia i obfitości kwiatów

Preparatu nie należy wybierać wyłącznie na podstawie nazwy substancji. Stomp 400 SC też zawiera pendimetalinę, ale jego etykieta nie obejmuje malin, w przeciwieństwie do Stomp Aqua 455 CS. Sprawdź zawartość i zakres rejestracji właściwego produktu.

Jakie graminicydy wybrać na chwasty jednoliścienne i perz w malinach?

Graminicydy nalistne zwalczają chwasty jednoliścienne, czyli trawy. Mogą być selektywne względem malin, jeśli ich etykieta dopuszcza takie zastosowanie. W wyszukiwarce MRiRW malinę mają m.in. Select Super 120 EC (kletodym) i Fusilade Forte 150 EC (fluazyfop-P butylu), oba tylko dla użytkowników profesjonalnych. Agil-S 100 EC, Focus Ultra 100 EC oraz środki z chizalofopem-P (Maceta, Leopard Extra 05 EC) takiego zastosowania nie mają.

  • Fusilade Forte 150 EC jest graminicydem nalistnym; rejestr MRiRW podaje dla malin dawkę zalecaną 0,63–1,7 l/ha i maksymalną 1,7 l/ha.
  • Select Super 120 EC zawiera kletodym. Etykieta dla malin: perz 2 l/ha w fazie 4–6 liści właściwych, chwasty roczne 0,8 l/ha w fazie 2–5 liści, jeden zabieg w sezonie, przed kwitnieniem (BBCH 12–59) lub po zbiorze (BBCH 91–93).

Termin zabiegu zależy od etykiety i fazy krzewów. Perz odrasta z kłączy, dlatego oprysk bardzo młodych pędów może być mało skuteczny. Select Super 120 EC wymaga przy perzu fazy 4–6 liści właściwych; inne środki mogą mieć inny próg. Tego środka nie stosuje się, jeżeli w ciągu godziny po zabiegu mogą wystąpić opady deszczu; warunki użycia tego produktu nie dotyczą automatycznie innych graminicydów.

Zwalczanie chwastów w międzyrzędziach malin – czy i jak stosować glifosat?

Glifosat może uszkodzić malinę, dlatego produkt dopuszczony do takiego zastosowania można rozważać wyłącznie w międzyrzędziach i przy skutecznej osłonie. Nie opryskuj liści, zielonych pędów ani niezdrewniałej kory drzew i krzewów: kontakt cieczy z tymi częściami może spowodować uszkodzenia lub zamieranie roślin. Glifosat blokuje enzym potrzebny roślinom do wytwarzania aminokwasów, a objawy jego działania nie muszą być widoczne od razu. Z preparatów glifosatowych zastosowanie w malinach ma w rejestrze MRiRW tylko Roundup PowerMax 720 dla użytkowników profesjonalnych. Jego etykieta dopuszcza 2,5 kg/ha i jeden zabieg w sezonie, wyłącznie w międzyrzędziach, z karencją 42 dni.

Osłona herbicydowa, niska prędkość robocza i warunki ograniczające znoszenie zmniejszają ryzyko, ale nie gwarantują bezpieczeństwa. Na przykład w etykiecie Roundup PowerMax 720 sprawdziliśmy, że pierwsze objawy można zaobserwować po 7–10 dniach, a całkowite zamieranie roślin następuje po około 3 tygodniach. Są to informacje dotyczące tego produktu, a nie uniwersalny czas działania wszystkich preparatów glifosatowych.

Do ograniczania odrostów i chwastów stosuje się także środki kontaktowe. W wyszukiwarce MRiRW malinę mają Spotlight Plus 060 EO z karfentrazonem etylu (chwasty dwuliścienne i odrosty, tylko użytkownicy profesjonalni, zezwolenie do 31.12.2026) oraz Beloukha 680 EC i Randil Fast 680 EC z kwasem nonanowym (chwasty i odrosty korzeniowe, także użytkownicy nieprofesjonalni, 16 l/ha). Herbikill Green, Aurora 40 WG i Randacol 680 EC nie mają zastosowania w malinach. Nie kieruj oprysku na maliny, nawet jeśli chcesz zniszczyć odrosty.

Ostrzeżenie: Zniesienie glifosatu na zielone pędy lub liście może uszkodzić krzew, a przy silnym kontakcie doprowadzić do jego zamierania. Wynika to z nieselektywnego działania substancji. Używaj osłony i nie opryskuj zielonych części malin. Przed zabiegiem sprawdź etykietę konkretnego preparatu, która wyklucza kontakt z zielonymi częściami roślin uprawnych.

Technika oprysku i zasady bezpieczeństwa: jak uniknąć fitotoksyczności?

Skuteczność i bezpieczeństwo zależą od dopasowania terminu do fazy chwastów, precyzyjnego dawkowania oraz ograniczenia znoszenia cieczy. Przed zabiegiem przeczytaj etykietę i uwzględnij karencję, planowany zbiór, odmianę oraz jej wrażliwość. Opryskuj suche rośliny z pełnym turgorem, o ile etykieta nie określa innych warunków; fazę chwastów określa etykieta, a dla Select Super 120 EC na chwasty roczne to 2–5 liści właściwych.

Schemat: legalne warunki zabiegu herbicydem w malinach i czego pilnować przed opryskiem
Na podstawie artykułu; decyduje aktualna etykieta środka.
  • Przy zabiegach w międzyrzędziu załóż osłonę herbicydową i sprawdź, czy nie ma w niej szczelin, przez które ciecz mogłaby trafić na malinę.
  • Rozpylacze z dopowietrzeniem ograniczają ryzyko znoszenia w porównaniu z tradycyjnymi dyszami płaskostrumieniowymi. Rozpylacze dwustrumieniowe mogą sprawdzić się w gęstym łanie, jeśli pasują do celu zabiegu i zaleceń etykiety.
  • Dopasuj wydatek rozpylaczy w l/min oraz prędkość roboczą w km/h do opryskiwacza i wymaganej ilości cieczy. Jej objętość dostosuj do wielkości i zagęszczenia roślin.
  • Nie wykonuj zabiegu w temperaturze powyżej 25°C, jeśli etykieta ostrzega przed ryzykiem uszkodzenia liści. Przykładowo, takie ryzyko wskazano dla pendimetaliny w określonych warunkach.
  • Rotuj substancje czynne zgodnie z etykietami i zasadami przeciwdziałania odporności. Jeśli zwalczanie jest niesatysfakcjonujące, przekaż tę informację posiadaczowi zezwolenia.
  • Największe ryzyko skażenia występuje podczas przygotowywania cieczy i mycia opryskiwacza. Napełniaj i myj sprzęt w miejscu, które ogranicza spływ do gleby i wód, a opakowań nie używaj ponownie.
  • Przechowuj środki zamknięte, z dala od źródeł ciepła. Nie zwiększaj dawki „na poprawę efektu” — precyzyjne dawkowanie i właściwy termin zabiegu chronią uprawę.
Dowiedź się również:  Dobre sąsiedztwo dla pietruszki: co sadzić obok, aby rosła zdrowo i obficie?

Ekologiczne i agrotechniczne alternatywy dla chemii w uprawie malin

Najlepsze efekty daje łączenie metod. Przed założeniem plantacji usuń mechanicznie chwasty wieloletnie, szczególnie te odrastające z kłączy lub korzeni. Później łącz pielenie, pielęgnację pasa krzewów i ściółkowanie, a środki dopuszczone do użycia stosuj tylko wtedy, gdy są potrzebne.

  • Ściółkuj pas malin wiosną, po usunięciu chwastów, a warstwę ściółki organicznej uzupełniaj systematycznie do grubości 10 cm. Słoma, agrowłóknina, agrotkanina, karton i skoszona trawa mogą ograniczać wschody, ale przez ściółki organiczne przerastają chwasty trwałe. Efekt zależy od materiału, grubości warstwy i stanu plantacji. Metoda najlepiej sprawdza się przy małym lub średnim zachwaszczeniu.
  • Skoszona trawa szybko się rozkłada i wnosi azot, dlatego używaj jej bez nasion chwastów. Kora sosnowa może wpływać na kwasowość gleby — uwzględnij to przy wyborze materiału.
  • Regularne ręczne pielenie — nawet co tydzień w okresie intensywnych wschodów — ogranicza rozsiewanie chwastów. Sprawdzaj plantację co 1–2 tygodnie; mniszek jest trwały i rozsiewa nasiona, a gwiazdnica często występuje wśród chwastów dwuliściennych.
  • Rośliny towarzyszące mogą konkurować z chwastami i ograniczać ich nasiona, ale murawa w międzyrzędziach może obniżać plon w porównaniu z czarnym ugorem. Uwzględnij też jej wpływ na wodę i choroby; rotacja upraw przed założeniem plantacji ogranicza część chwastów i patogenów.
  • Ocet i roztwory soli bywają przedstawiane jako naturalne alternatywy dla glifosatu, lecz są mniej skuteczne, a sól może zasalać glebę. Domowy ocet lub sól to nie są dopuszczone środki ochrony roślin, a zarejestrowane preparaty z kwasem octowym są przeznaczone na ścieżki i podjazdy, nie do malin.
  • Kwas pelargonowy i inne środki kontaktowe przypalają zielone części chwastów, ale nie usuwają kłączy perzu. Beloukha 680 EC jest przeznaczona do oprysku średniokroplistego, najlepiej rano, przy słonecznej, bezdeszczowej i bezwietrznej pogodzie.

Nie czekaj z zabiegiem dolistnym do silnego zachwaszczenia: chwasty najlepiej zwalczać po ich zauważeniu, zanim przekroczą fazę wskazaną na etykiecie. Regularne cięcie malin porządkuje pas krzewów i ułatwia kontrolę, ale nie zastępuje pielenia ani ściółkowania.

Kalendarz i specyfika odchwaszczania malin letnich i jesiennych

Maliny letnie i jesienne wymagają kontroli chwastów przez cały sezon. Termin zabiegu dobierz do fazy uprawy, chwastu i zbioru. Wiosną, przed ruszeniem wegetacji, rozważ metody mechaniczne lub herbicydy doglebowe dopuszczone etykietą. W sezonie stosuj selektywne zabiegi wyłącznie w zakresie rejestracji, a po zbiorach oceń odrosty i chwasty przed kolejną interwencją.

Termin Co rozważyć Na co uważać
Przed ruszeniem wegetacji Pielenie, przygotowanie pasa, ewentualny herbicyd doglebowy z etykietą dla malin. Warunki glebowe i opady; środki doglebowe nie zwalczą rozwiniętych chwastów.
Wiosna i wczesne lato Graminicyd na trawy, gdy osiągną odpowiednią fazę; zabiegi punktowe na chwasty dwuliścienne. Sprawdź fazę krzewów, temperaturę i karencję; osłoń maliny przed cieczą.
Okres zbiorów Pielenie, koszenie międzyrzędzi lub wyłącznie środek o zgodnej etykiecie. Uwzględnij karencję i nie opryskuj owoców ani zielonych pędów.
Po zbiorach i jesienią Kontrola odrostów, mechaniczne ograniczanie chwastów oraz zabieg dopuszczony w danej fazie. Nie zakładaj, że termin „po zbiorach” automatycznie oznacza bezpieczne zastosowanie.

Nie opieraj się na dawnych zaleceniach dla preparatów takich jak Basta 150 SL ani na ogólnym haśle „od maja do sierpnia”. Rejestracje i etykiety mogą się zmieniać, dlatego każdy zabieg — także preparatem kontaktowym lub systemicznym — musi mieć aktualne dopuszczenie dla malin. Uwzględnij też współwystępujące choroby i inne agrofagi, które mogą wpłynąć na termin zabiegu.

Proces krok po kroku: od rozpoznania do kontroli efektu

  1. Lustracja — przed decyzją o zabiegu. Zapisz gatunki, liczbę chwastów na m² lub pokrycie gleby. Co może pójść źle: pomylenie perzu z siewkami traw utrudni dobór środka.
  2. Sprawdzenie etykiety — przed zakupem i zabiegiem. Potwierdź uprawę, dawkę, fazę, karencję i ograniczenia pogodowe. Co może pójść źle: produkt o znanej nazwie może nie mieć aktualnego zastosowania w malinach.
  3. Kalibracja — przed napełnieniem opryskiwacza. Ustal wydatek rozpylaczy i prędkość roboczą, zamontuj osłony i sprawdź szczelność. Co może pójść źle: błędny wydatek zmieni dawkę na powierzchnię.
  4. Zabieg — tylko w warunkach z etykiety. Osłoń krzewy i nie opryskuj przy ryzyku znoszenia. Co może pójść źle: krople na zielonych częściach maliny mogą uszkodzić roślinę.
  5. Kontrola — w terminie właściwym dla produktu. Oceń efekt i zgłoś niesatysfakcjonujące zwalczanie posiadaczowi zezwolenia. Co może pójść źle: zbyt wczesna ocena działania systemicznego środka prowadzi do niepotrzebnego powtórzenia zabiegu.
Dowiedź się również:  Kiedy sadzić krokusy?

Studium przypadku: pas malin z trawami i chwastami dwuliściennymi

Załóżmy, że na jednej plantacji w rzędzie dominuje perz, a w międzyrzędziu pojawiają się komosa i mniszek. Nie ma jednej cieczy, która bezpiecznie rozwiąże oba problemy: na perz można rozważyć graminicyd nalistny zastosowany w odpowiedniej fazie, natomiast międzyrzędzie można kosić lub pielić. Herbicyd nieselektywny stosuj tam wyłącznie zgodnie z etykietą i z użyciem osłony.

Jeśli… Możliwy skutek Bezpieczniejsza decyzja
Opryskasz perz przed fazą wymaganą etykietą (Select Super 120 EC: 4–6 liści) Efekt może być słabszy, a odrost z kłączy pozostanie. Poczekaj na fazę wymaganą przez etykietę albo usuń młode ogniska mechanicznie.
Użyjesz glifosatu bez osłony przy rzędzie Zniesiona ciecz może uszkodzić pędy i liście malin. Załóż osłonę, ogranicz znoszenie lub wybierz koszenie.
Nałożysz ściółkę na silnie zachwaszczony pas bez wcześniejszego odchwaszczenia Wieloletnie chwasty mogą przebić warstwę mulczu. Najpierw ogranicz chwasty mechanicznie; ściółkuj przede wszystkim słabo i średnio zachwaszczone miejsca.
Wykonasz zabieg bez sprawdzenia karencji przed zbiorem Możesz naruszyć warunki bezpiecznego zbioru. Sprawdź karencję na etykiecie i dopasuj termin do planowanego zbioru.

???? Pro Tips: jak ograniczyć liczbę oprysków

  1. Oznacz w rzędzie miejsca, w których perz odrasta z kłączy; zwalczaj te ogniska, zanim rozrosną się na całą kwaterę.
  2. Oddziel w notatkach chwasty z pasa malin od roślinności w międzyrzędziu — zwykle wymagają innych metod i poziomu ostrożności.
  3. Po deszczu sprawdź, czy ściółka nie odsłoniła gleby przy szyjce krzewu; uzupełnienie przerwy może zapobiec nowej fali wschodów.
  4. Przed zakupem porównaj numer zezwolenia i aktualną etykietę, a nie tylko nazwę substancji czynnej.

Najczęściej zadawane pytania

Czym pryskać maliny na perz?

Rozważ selektywny graminicyd dopuszczony do malin. Perz powinien być w fazie wskazanej na etykiecie; dla Select Super 120 EC to 4–6 liści właściwych.

Czy można pryskać maliny Roundupem?

Nie opryskuj krzewów ani zielonych pędów glifosatem. Ewentualne użycie w międzyrzędziu wymaga aktualnego zezwolenia dla danego zastosowania i osłony herbicydowej.

Kiedy stosować herbicyd doglebowy w malinach?

Zwykle przed wschodami chwastów, w terminie dopuszczonym etykietą. Skuteczność zależy m.in. od wilgotności i przygotowania gleby.

Czy graminicyd jest bezpieczny dla malin?

Może być selektywny, jeśli etykieta obejmuje maliny i przestrzegasz jej warunków. Nie zakładaj, że wszystkie produkty z tej grupy mają identyczne zastosowanie.

Jak ograniczyć chwasty bez herbicydów?

Połącz mechaniczne usuwanie z mulczowaniem i regularną lustracją. Ściółka uzupełniana do 10 cm może ograniczyć zachwaszczenie, ale chwasty trwałe, np. perz, potrafią przez nią przerastać.

Czy ocet lub sól są dobrym zamiennikiem herbicydu?

Nie są równoważnym ani bezpiecznym zamiennikiem glifosatu. Ocet działa głównie kontaktowo, a sól może pogorszyć warunki glebowe.

Jak często kontrolować plantację malin?

Sprawdzaj ją co 1–2 tygodnie w okresie wschodów chwastów. Wczesna interwencja ogranicza rozsiewanie nasion i ułatwia zabieg punktowy.

Źródła i weryfikacja danych 2026

Data weryfikacji: 2026-11-08.

Data opracowania: 8 listopada 2026 r. Rejestracje środków ochrony roślin i etykiety mogą się zmieniać; przed każdym zabiegiem sprawdź bieżące zezwolenie dla malin oraz warunki konkretnego produktu.

Tekst opiera się na tych dokumentach i opracowaniach:

Redakcja planujemydomiogrod.pl
Redakcja planujemydomiogrod.plhttps://planujemydomiogrod.pl
Autor bloga planujiremontuj.pl to pasjonat remontów i aranżacji wnętrz, który od lat pomaga swoim czytelnikom przejść przez proces remontu od A do Z. Dzięki praktycznemu doświadczeniu zdobytemu podczas licznych projektów, zarówno własnych, jak i zawodowych, dzieli się sprawdzonymi poradami, które ułatwiają planowanie, organizację i realizację remontu. Z pasją śledzi nowinki w branży budowlanej i dekoratorskiej, oferując swoim czytelnikom inspiracje oraz praktyczne rozwiązania, które pozwalają stworzyć wymarzoną przestrzeń, niezależnie od budżetu czy skali projektu.
Ostatnio dodane artykuły
- Advertisement -spot_img
Podobne artykuły

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

To czytacie najczęściej

  1. Kto wydaje odpis aktu własności ziemi i jak go uzyskać?
  2. Rów melioracyjny na prywatnej działce – zasady prawne i budowlane
  3. Co zrobić z borówki czerwonej: konfitura i inne przetwory
  4. Na ile wystarcza zbiornik na gaz 2700 l? Obliczenia dla domu
  5. Jak ochronić drewniane słupki przed gniciem w gruncie
  6. Jak samodzielnie zbudować sito do ziemi i kompostu
Planujemy Dom i Ogród
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.